Исроил ва Ҳизбуллоҳ ўртасидаги уруш муқаррар кўринмоқда. Биринчи қадамни ким қўяди?

Шу ҳафта Ҳизбуллоҳ Ливан жанубидаги Исроил ҳужуми натижасида юқори мартабали қўмондонларидан бири Муҳаммад Нима Носир ҳалок бўлганини эълон қилди. Бу Ҳизбуллоҳ ўтган октябрь ойида Исроилга қарши амалиётларни кучайтирганидан бери Ливандаги энг йирик шиа гуруҳининг камида учинчи аъзоси ўлдирилганидир. 

Пайшанба куни Носирнинг ўлимига жавобан бир кун ичида Исроилга 200 га яқин ракета ва портловчи моддалар ўрнатилган учувчисиз самолётлар учирилди.

Исроилга қарши зарбалар деярли ҳар куни амалга оширилмоқда. Исроил бунга жавобан Ҳизбуллоҳнинг ҳарбий нишонларига зарба берди ва баъзи ҳисоб-китобларга кўра, ўтган тўққиз ой ичида гуруҳга 1,5 миллиард доллар зарар етказди.

Ливан-Исроил чегарасининг ҳар икки томонида беш километр радиусда ҳақиқий ҳарбий зона ташкил этилди, ундан юз минглаб одамлар - 100 мингга яқин исроиллик ва 90 мингга яқин ливанлик эвакуация қилинди.

Ўз ҳудудларини ўққа тутишни тўхтатиш ва шимолий ҳудудлар аҳолисини ўз уйларига қайтариш учун Исроил, ҳеч бўлмаганда, Ҳизбуллоҳни ўз чегараларидан узоқлаштириши керак ва бунинг барча нисбатан мўътадил усуллари тугаганга ўхшайди.

Америка разведкаси маълумотлари ҳам яқин ҳафталарда катта уруш бошланиши мумкинлигини кўрсатмоқда. АҚШ разведка идоралари буни Исроил ва ҲАМАСнинг Ғазода ўт очишни тўхтатиш бўйича келишувга эриша олмагани билан боғлайди.

Аммо Исроилдаги мутахассисларнинг фикрича, ҳеч қандай тўғридан-тўғри алоқа йўқ.

Катта уруш учун ҳал қилувчи туртки нима бўлиши мумкин? Ва ундан қочишнинг усуллари борми?

Биринчи қадамни ким қўяди?

Исроиллик экспертлар бир овоздан катта уруш сари биринчи қадамни Исроил томонидан қўйилиши, эртами-кечми унинг сабри тугашини айтмоқда. Бироқ, улар бундай қадамнинг аҳамиятини бошқача баҳолайдилар: баъзилар буни давлатнинг террорга табиий ва ҳатто зарур реакцияси деб ҳисобласа, бошқалари буни фалокат деб билади.

“Мамлакатнинг бутун шимоли ҳар соатда ҳужумга учраган, ўққа тутилган ва террорга учраган вазиятда Исроил қанча вақт яшаши мумкин. Шундай қилиб, тўққиз ой ўтди. Исроилнинг шимолида аҳоли сони камайган. Бу ҳолатда ҳам Исроилнинг сабри тугаяпти. Ҳеч бир бошқа давлат ўз фуқароларининг бундай узоқ вақт давомида ўлдирилишига рози бўлмайди”, деди бош вазирнинг собиқ маслаҳатчиси Ариел Булштейн BBC Рус хизматига берган интервьюсида.

“Шимолдаги вазият глобал, кенг қамровли урушга айланиб кетиши мумкин, чунки қирилиб кетиш уруши аллақачон давом этмоқда ва Исроил бунинг олдини олишда асосий роль ўйнайди”, деди можаро ва терроризм бўйича исроиллик эксперт Ёрам Швайсер.

Иккинчи Ливан уруши сифатида тарихга кирган Исроил ва Ҳизбуллоҳ ўртасидаги сўнгги жиддий ҳарбий тўқнашувдан (2006) 18 йил ўтди.

Шу вақт ичида Ҳизбуллоҳ Исроилнинг шимолий ҳудудларига ракета ва артиллерия ҳужумларини давом эттирди, шу билан бирга ўзининг жанговар арсеналини такомиллаштирди.

Исроиллик ҳарбий экспертларнинг фикрига кўра, бугунги кунда гуруҳ ихтиёрида 200 мингга яқин ракеталар, жумладан, тахминан 700 километр майдонни, яъни Исроилнинг деярли бутун ҳудудини қамраб оладиган юқори аниқликдаги ракеталар мавжуд.

Аммо бу гуруҳ қуруқликдаги операция учун етарли кучга эга эмас ва чегарани биринчи бўлиб кесиб ўтишга журъат эта олмайди, дейди экспертлар.

“Ҳизбуллоҳнинг ҳужумлари даражаси ва шиддати доимо ошиб бормоқда ва Исроилнинг уларга жавоб беришдаги қатъияти ҳам шунга мос равишда ошиб бормоқда. Воқеалар динамикаси биз уларнинг кульминацион нуқтасига яқинлашаётганимиздан далолат беради”, - дейди Ариел Булштейн.

Буюртма Теҳрондан келади

Турли донорлар томонидан қўллаб-қувватланадиган, бироқ айни пайтда ўз стратегиясига эга Фаластин гуруҳи бўлиб қолаётган ҲАМАСдан фарқли ўлароқ, Ҳизбуллоҳ нафақат Эроннинг пули ва қуроли, балки Эрон сиёсати ва мақсадларининг дирижёри ҳамдир. 

Мутахассисларнинг фикрича, «Ҳизбуллоҳ»нинг фаоллашиши гуруҳ раҳбари Ҳасан Насруллоҳ айтганидек, «ҲАМАС»даги биродарларини Исроилга ҳужумидан кейин қўллаб-қувватлаш истаги билан боғлиқ эмас. Шунчаки, ҲАМАС кутилмаганда Ҳизбуллоҳга имконият яратди.

“Насруллоҳнинг хатти-ҳаракатлари фаластинликларнинг манфаатларидан келиб чиққан деб ўйламайман. У ўз манфаатларидан келиб чиқиб, Эрон манфаатларидан келиб чиққан ҳолда, шиа ўқи манфаатларидан келиб чиқиб ҳаракат қилади, албатта, ўз жабҳасини кенгайтириш учун ҲАМАСни ўзига жалб қилишга ҳаракат қилади. Аммо фаластинликлар фақат бир компонент”, - дейди Ёрам Швайсер.

Ҳизбуллоҳ Эрон режимининг суғурта полиси бўлиб, нафақат Исроил билан қуролли тўқнашувларни, балки Эроннинг Ливандаги активларини ҳам ҳимоя қилади, дейди Вашингтон Яқин Шарқ сиёсати институтининг яна бир эксперти Ҳанин Гҳаддар.

“Эроннинг урушдаги иштироки назария ёки Исроил паранояси эмас. Эрон аллақачон Исроилга тўғридан-тўғри ҳужум қилди [шу йилнинг апрель ойида] ва бу мисли кўрилмаган ҳужум эди - ҳар хил турдаги ракеталар, шу жумладан баллистик ракеталар ва дронлар билан. Эрон улардан фойдаланиш учун турли хил қуролларни тўплаган ва шундай ҳам қилган”, - дейди Исроил бош вазирининг собиқ маслаҳатчиси Ариел Булштейн.

“Эрон ўзининг мақсади Исроилни бутунлай йўқ қилиш эканлигини яширмайди. Теҳрондаги майдонлардан бирида Исроил қанча қолганини кўрсатувчи соат бор. Яъни, БМТга аъзо давлат бошқа давлатни йўқ қилиш режасини очиқдан-очиқ ишлаб чиқмоқда”, - дея қўшимча қилади эксперт.

Шундай қилиб, сиёсий ва иқтисодий жиҳатдан заиф Ливан кенг кўламли можаро юзага келган тақдирда қарор қабул қилишда деярли ҳеч қандай роль ўйнамайди. Буюртмалар Теҳрондан келади, экспертлар бунга амин.

Иш ташлаш учун қайси вақт томонларга мос келади?

“ҲАМАСга қарши урушнинг қизғин босқичининг якуний босқичига яқинлашиб қолган ва деярли бурчак остида турган ҳарбий салоҳиятини йўқ қилишни амалда якунлаган Исроил шимолий муаммоси билан ёлғиз қолди. Ва чексиз кутишнинг иложи йўқлиги аниқ, - дейди Булштейн.

Мутахассислар Исроилнинг икки жабҳада жанг қилиш қобилиятини Ҳизбуллоҳ мамлакат жанубида ҲАМАС билан қарама-қаршилик авжига чиққан пайтда Исроил кучларини ўзи томон тортиб ола бошлаганидан бери тахмин қилмоқда.

Исроилда бундай имкониятлар бор, лекин, албатта, унинг босқичма-босқич ҳаракат қилиши маъқул ва Ғазо секторидаги иссиқ фазанинг тугаши шимолда операция бошланишидан олдинги бошланғич нуқта деб ҳисобланиши мумкин.

Аммо Эрон олдинга қадам ташламаса, шундай бўлади.

Теҳрон нуқтаи назаридан, Исроил ҳозирда энг заиф ҳолатда: Ғазодаги уруш туфайли заифлашган, ички сиёсий жанжал туфайли бўлиниб кетган, уруш кабинети қулаган ва Вашингтон билан муносабатлари ёмонлашган.

Ҳизбуллоҳ шу пайтгача четлаб келган Исроил ҳудудларини узоқ масофали ракеталар билан оммавий равишда ўққа тутиши Исроилни нафасини ростлаб, Ғазодан кейин қайта тўпланишига имкон бермай, бир зумда реакцияга киришишга мажбур қилади.

Дипломатия учун имконият қолдими?

Исроилликларнинг ўзлари мамлакат шимолида бўлиши мумкин бўлган катта урушни "2-қиёмат куни" деб аташади. Бу Исроил араб давлатларининг бутун коалициясига қарши курашган 1973 йилдаги Ём Киппур урушига ишора.

Бу уруш минтақанинг замонавий тарихида Яқин Шарқдаги энг йирик уруш ҳисобланади.

Янги можаро икки ўйинчи ўртасидаги қарама-қаршилик бўлмайди; у ҳеч бўлмаганда Эроннинг ишончли вакиллари фаолият юритадиган Ливан, Сурия, Яман ва қисман Ироқни қамраб олади.

“Эрон ҳар томондан Исроилга экзистенциал таҳдидларни ўрнатишга ҳаракат қилмоқда: жанубдан ҲАМАС ва Исломий жиҳодни қўллаб-қувватлаш шаклида, шимолдан - Эроннинг Ҳизбуллоҳга тикиши, аммо бу бизнинг бошқа чегараларимиз учун ҳам амал қилади, масалан, Эроннинг чегаралари. Иорданиядаги вазиятни портлатиш ва Исроилнинг энг узун чегарасини самарали равишда кескинлик ўчоғига айлантиришга уриниш. Буларнинг барчаси ҳеч ким яширмайдиган умумий режанинг бир қисмидир”, - дейди Ариел Булштейн.

Энди барча эътибор халқаро воситачиларга қаратилмоқда - бу ҳалокатнинг олдини оладиган ягона куч, гарчи унинг самарадорлигига деярли умид йўқ.

Исроил воситачилардан Ливандан БМТ Хавфсизлик Кенгашининг 2006 йилда қабул қилинган 1701-резолюциясига риоя қилишини кутмоқда, лекин ҳеч қачон амалга оширилмаган.

Унда Ливаннинг расмий кучларига алоқадор бўлмаган ҳар қандай кучларни Исроил чегарасидан олиб чиқиб кетиш ва Ливаннинг жанубий қисмини барча террорчилик тузилмаларидан – нафақат «Ҳизбуллоҳ», балки унинг бўлинмаларидан амалда демилитаризация қилиш кўзда тутилган.

"Ёки халқаро ҳамжамият Исроил чегаралари яқинида террорчиларнинг мавжудлигини йўқ қилишга мажбур қиладиган босим воситаларини топади ва шу билан БМТ резолюциясини амалга оширади ва Исроил фуқароларига яшаш ҳуқуқини беради, ёки Исроил исроилликларнинг ҳуқуқларини мустақил равишда таъминлаши керак", - дейди Булштейн.

Савол шундаки, Исроил дипломатик уринишлар натижаларини қанча кутишга тайёр. Мамлакат шимолидаги хавфсизлик ҳолати ва 7 октябрь фожиасидан олинган сабоқлар бу узоқ давом этмаслигидан далолат беради.

Жорий йилнинг ноябрь ойида Америка сайловлари натижалари маълум бўлмагунча Исроил ҳеч нарса қилмайди, деган фикр бор. Республикачилар ва демократлар даврида унинг ҳаракат эркинлиги бошқача.

Оқ уйда Доналд Трамп ҳар қандай кейинги ўзгаришларда Исроилни қўллаб-қувватлашнинг катта кафолати бўлади.

Бироқ минтақадаги вазият динамикаси Исроилга хориждаги янгиликларни кутишга имкон бермаса керак.

“Бизнинг минтақамиз стандартлари бўйича АҚШ сайловлари ҳали ҳам узоқда. Ва иккита мумкин бўлган сценарий, ким ғалаба қозонишига қараб, ўша пайтда мавжуд бўлган воқеалар расмига мос келади. Исроилнинг ҳеч бир душмани Америка сайловларини кутиш ва ҳокимиятга ким келишини кўриш учун «пауза» тугмасини босмайди”, деди Исроил бош вазирининг собиқ маслаҳатчиси Ариел Булштейн BBC Рус хизматига берган изоҳида.